ĐIỂM ĐÔNG CỨNG VÀ RÃ ĐÔNG TRONG PHƯƠNG PHÁP THÂN NHIỆT

ĐIỂM ĐÔNG CỨNG VÀ RÃ ĐÔNG TRONG PHƯƠNG PHÁP THÂN NHIỆT

Trong phương pháp Thân Nhiệt (PPTN), khái niệm “Thân Nhiệt” không chỉ giới hạn ở nhiệt độ toàn cơ thể. Một nội dung quan trọng của phương pháp là chủ động tác động đến nhiệt độ tại những vùng mô cụ thể, nhằm tạo ra những thay đổi sinh lý có lợi cho vùng mô đang được tác động.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với những vùng cơ có biểu hiện tăng căng, tăng độ cứng và nhạy cảm khi ấn – những vị trí có nhiều đặc điểm tương đồng với myofascial trigger point (MTrP) trong y học cơ xương khớp.

Trong PPTN, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “điểm đông cứng” để mô tả và tiếp cận những điểm này; đồng thời gọi quá trình tác động nhằm làm giảm trạng thái căng cứng và nhạy cảm của chúng là “rã đông”.

1. Từ “điểm kích hoạt” đến “điểm đông cứng”

Myofascial trigger point thường được dịch sang tiếng Việt là “điểm kích hoạt cân cơ”.

Tên gọi “điểm kích hoạt” nhấn mạnh một đặc điểm quan trọng của MTrP: khi điểm này được kích thích, đặc biệt bằng áp lực cơ học, nó có thể gây đau tại chỗ hoặc khởi phát, tái tạo những triệu chứng cảm giác ở vùng khác, thường được gọi là đau quy chiếu (referred pain).

Theo nghĩa đó, chữ “trigger – kích hoạt” chủ yếu mô tả khả năng khởi phát hoặc tái tạo triệu chứng của điểm này.

Tuy nhiên, khi người thực hành thăm khám bằng sờ nắn, một đặc điểm khác cũng rất đáng chú ý: MTrP thường được xác định là một điểm tăng nhạy cảm nằm trong một dải cơ căng (taut band). Chính trạng thái căng, chắc và nhạy cảm khác biệt so với mô xung quanh là một trong những dấu hiệu giúp người thực hành tìm kiếm điểm này.

Từ góc nhìn đó, PPTN sử dụng một thuật ngữ mang tính mô tả và thực hành hơn:

“Điểm đông cứng.”

Nếu “điểm kích hoạt” nhấn mạnh vào khả năng kích hoạt triệu chứng, thì “điểm đông cứng” nhấn mạnh vào trạng thái căng cứng và nhạy cảm của vùng mô mà người thực hành đang tìm kiếm và tác động.

Có thể phân biệt ngắn gọn:

- Điểm kích hoạt (trigger point): nhấn mạnh khả năng khởi phát hoặc tái tạo triệu chứng.

- Điểm đông cứng: thuật ngữ của PPTN nhấn mạnh trạng thái căng cứng và nhạy cảm của vùng mô khi thăm khám, đồng thời định hướng cách tiếp cận của PPTN đối với vùng mô đó.

“Đông cứng” ở đây không có nghĩa cơ bị đông lạnh hoặc có một vật chất nào đó đông lại bên trong cơ. Đây là thuật ngữ mang tính mô tả, giúp người thực hành hình dung trạng thái của mô.

Chính từ cách gọi này, PPTN hình thành một khái niệm thứ hai có tính trực quan tương ứng:

Nếu có “đông cứng”, thì quá trình làm giảm trạng thái đó được gọi là “rã đông”.

2. Điều gì có thể xảy ra bên trong một điểm đông cứng?

MTrP không nên được hình dung đơn giản như một “cục” nằm bên trong cơ. Những mô hình sinh lý bệnh hiện nay cho thấy đây có thể là một hiện tượng phức tạp, liên quan đồng thời đến hoạt động co cơ khu trú, tuần hoàn, chuyển hóa năng lượng, môi trường hóa học tại mô và hệ thần kinh cảm giác.

Một trong những mô hình được sử dụng để giải thích MTrP là giả thuyết tích hợp (Integrated Hypothesis).

Theo mô hình này, hoạt động co khu trú kéo dài có thể góp phần tạo ra sự mất cân bằng giữa nhu cầu chuyển hóa của cơ và khả năng cung cấp năng lượng, dẫn đến thiếu oxy cục bộ và những thay đổi trong môi trường sinh hóa của mô. Những thay đổi này có thể làm tăng nhạy cảm của các thụ thể đau và góp phần duy trì hoạt động bất thường tại vùng cơ.

Có thể hình dung một cách đơn giản:

Hoạt động/co cơ khu trú kéo dài

→ nhu cầu năng lượng tại chỗ tăng

→ tưới máu và cung cấp năng lượng không đáp ứng tương xứng, đồng nghĩa với nhiệt lại vùng này thấp hơn xung quanh.

→ thiếu oxy cục bộ và thay đổi môi trường chuyển hóa

→ thay đổi pH và các chất trung gian hóa học

→ tăng nhạy cảm của các thụ thể đau

→ đau và thay đổi hoạt động thần kinh – cơ

→ tiếp tục duy trì trạng thái căng và nhạy cảm của vùng cơ.

Như vậy, điểm căng cứng mà bàn tay người thực hành cảm nhận được có thể được xem là biểu hiện cơ học có thể sờ thấy của một trạng thái sinh lý phức tạp hơn tại mô, trong đó cơ, tuần hoàn, chuyển hóa và hệ thần kinh cảm giác có thể cùng tham gia.

Đây cũng chính là cơ sở để PPTN không chỉ quan tâm đến việc “điểm này đau ở đâu?”, mà còn đặt câu hỏi:

“Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta thay đổi điều kiện sinh lý, đặc biệt là điều kiện nhiệt, ngay tại vùng mô này?”

3. Nhiệt tại mô và điểm đông cứng

Đây là nơi nguyên lý của phương pháp Thân Nhiệt được đưa vào cách tiếp cận trigger point.

Trong PPTN, nhiệt không chỉ được xem xét ở phạm vi toàn thân mà còn ở phạm vi từng vùng mô cụ thể.

Khi nhiệt độ của mô tăng lên trong giới hạn sinh lý và an toàn, nhiều quá trình tại vùng mô có thể thay đổi. Làm nóng tại chỗ có thể làm thay đổi đáp ứng mạch máu và tăng tưới máu; nhiệt cũng có thể ảnh hưởng đến cảm nhận đau, khả năng vận động và một số đặc tính của mô mềm.

Vì vậy, mục tiêu của PPTN khi làm tăng nhiệt tại điểm đông cứng không đơn thuần là làm cho vùng đó nóng lên.

Điều chúng ta quan tâm là những thay đổi sinh lý có thể xảy ra cùng với sự thay đổi nhiệt độ của mô:

TĂNG NHIỆT TẠI ĐIỂM ĐÔNG CỨNG

→ thay đổi đáp ứng mạch máu và vi tuần hoàn

→ thay đổi điều kiện trao đổi oxy và chuyển hóa tại mô

→ thay đổi môi trường sinh lý tại chỗ

→ điều biến cảm giác đau và hoạt động thần kinh – cơ

→ vùng mô có thể giảm căng và giảm nhạy cảm.

Trong thực hành, người trị liệu có thể cảm nhận quá trình này dưới dạng:

Điểm đông cứng mềm dần → độ căng giảm → mức độ nhạy cảm giảm → vùng căng nhỏ lại hoặc trở nên khó xác định hơn khi kiểm tra lại.

PPTN gọi quá trình này một cách hình tượng là:

“RÃ ĐÔNG.”

4. “Rã đông” là gì?

Trong PPTN, rã đông không có nghĩa dùng nhiệt để làm nóng chảy một cấu trúc đang đông lại trong cơ.

“Rã đông” là thuật ngữ thực hành dùng để mô tả quá trình chủ động làm tăng nhiệt thích hợp tại vùng mô có điểm đông cứng, có thể kết hợp với những tác động phù hợp khác, nhằm thay đổi môi trường sinh lý tại chỗ và hướng tới làm giảm trạng thái căng cứng, giảm nhạy cảm và cải thiện chức năng của vùng cơ.

Như vậy, “rã đông” không được định nghĩa bởi một dụng cụ hay một thao tác duy nhất.

Nhiệt tại mô có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều hình thức tác động khác nhau. Tác động cơ học, ma sát, vận động cơ, massage hoặc các phương tiện truyền nhiệt từ bên ngoài đều có thể ảnh hưởng đến nhiệt độ và sinh lý của mô với những mức độ và cơ chế khác nhau.

PPTN không xem tất cả những tác động này là giống nhau về cơ chế.

Điểm cốt lõi là:

Khi xử lý điểm đông cứng theo PPTN, nhiệt độ tại chính vùng mô đó được xem là một yếu tố sinh lý cần được quan tâm và có thể được chủ động điều chỉnh.

Do đó, “rã đông” là một cách tiếp cận của PPTN đối với điểm đông cứng, chứ không phải tên của một dụng cụ hay một thao tác riêng lẻ.

5. Mối quan hệ giữa Trigger Point – Điểm đông cứng – Rã đông

Ba khái niệm này cần được phân biệt rõ.

Trigger point (MTrP) là khái niệm đã được sử dụng trong y văn để mô tả một điểm tăng nhạy cảm thường nằm trong một dải cơ căng, có thể gây đau tại chỗ, đau quy chiếu và các biểu hiện chức năng khác khi bị kích thích.

Điểm đông cứng là thuật ngữ được PPTN sử dụng để tiếp cận những điểm có các đặc điểm tương ứng, nhưng nhấn mạnh vào trạng thái căng cứng và nhạy cảm của vùng mô, thay vì chỉ nhấn mạnh khả năng kích hoạt triệu chứng.

Rã đông là thuật ngữ của PPTN mô tả quá trình tác động lên điểm đông cứng theo nguyên lý Thân Nhiệt, trong đó việc làm tăng nhiệt thích hợp tại vùng mô được xem là một yếu tố quan trọng nhằm tạo điều kiện thay đổi môi trường sinh lý và làm giảm biểu hiện của điểm đông cứng.

Có thể tóm tắt:

TRIGGER POINT

↓

Được PPTN tiếp cận dưới góc nhìn trạng thái của mô

↓

ĐIỂM ĐÔNG CỨNG

↓

Chủ động tác động đến điều kiện nhiệt tại mô

↓

RÃ ĐÔNG

↓

GIẢM CĂNG CỨNG – GIẢM NHẠY CẢM – CẢI THIỆN CHỨC NĂNG

Đây chính là mối liên hệ giữa một khái niệm đã tồn tại trong lĩnh vực đau cân cơ và cách PPTN xây dựng hệ thống thuật ngữ cũng như phương pháp tiếp cận riêng của mình.

6. Tính khoa học của khái niệm “rã đông”

Khái niệm “rã đông” của PPTN được xây dựng trên hai lớp: hình ảnh thực hành và cơ sở sinh lý học.

Ở lớp thứ nhất, đây là một hình ảnh rất dễ hiểu:

Một vùng mô đang căng cứng → tác động thích hợp → vùng mô trở nên mềm hơn và ít nhạy cảm hơn.

PPTN gọi sự chuyển đổi này là rã đông.

Ở lớp thứ hai, khoa học giúp chúng ta hiểu rằng quá trình phía sau hiện tượng này phức tạp hơn nhiều. Nhiệt có thể ảnh hưởng đến tuần hoàn, cảm giác đau và chức năng của mô; trong khi trạng thái MTrP có thể liên quan đến hoạt động thần kinh – cơ, chuyển hóa năng lượng, tưới máu và sự nhạy cảm của các thụ thể đau.

Vì vậy, mô hình của PPTN có thể được trình bày:

**ĐIỂM ĐÔNG CỨNG

↓

TĂNG NHIỆT THÍCH HỢP TẠI MÔ

↓

THAY ĐỔI MÔI TRƯỜNG SINH LÝ TẠI CHỖ

↓

TÁC ĐỘNG ĐẾN TUẦN HOÀN – CHUYỂN HÓA – CẢM GIÁC ĐAU – HOẠT ĐỘNG THẦN KINH CƠ

↓

GIẢM CĂNG CỨNG – GIẢM NHẠY CẢM – CẢI THIỆN CHỨC NĂNG

↓

“RÃ ĐÔNG”

Nếu trạng thái của một vùng mô có thể thay đổi khi điều kiện nhiệt tại vùng mô đó thay đổi, thì nhiệt độ mô là một yếu tố có thể được chủ động tác động trong quá trình xử lý điểm đông cứng.

7. “Đông cứng” và “rã đông” – hai khái niệm thuộc PPTN

Từ những phân tích trên, hai thuật ngữ có thể được định nghĩa ngắn gọn như sau:

- Điểm đông cứng: thuật ngữ của PPTN dùng để mô tả và tiếp cận một vùng cơ có biểu hiện căng cứng và tăng nhạy cảm, có những đặc điểm tương ứng với myofascial trigger point, nhưng nhấn mạnh vào trạng thái của mô thay vì chỉ khả năng kích hoạt triệu chứng.

- Rã đông: cách tiếp cận của PPTN nhằm làm giảm biểu hiện của điểm đông cứng bằng cách chủ động tạo điều kiện nhiệt thích hợp tại vùng mô, có thể kết hợp với các tác động phù hợp khác, hướng tới giảm căng cứng, giảm nhạy cảm và cải thiện chức năng.

Như vậy, có thể ghi nhớ bằng một công thức đơn giản:

ĐIỂM ĐÔNG CỨNG → RÃ ĐÔNG

Trong đó:

“Đông cứng” mô tả trạng thái mà PPTN muốn nhận diện.

“Rã đông” mô tả hướng can thiệp mà PPTN sử dụng để tác động lên trạng thái đó.

Hai thuật ngữ này tạo thành một hệ thống ngôn ngữ thống nhất của PPTN: dễ hình dung trong thực hành nhưng vẫn có thể được giải thích dựa trên những hiểu biết hiện có về sinh lý cơ, tuần hoàn, chuyển hóa, cảm giác đau và myofascial trigger point.

Đó cũng chính là cách điểm đông cứng và rã đông trở thành hai khái niệm gắn liền với cách PPTN tiếp cận hệ cơ